مێژووی قانونی باری كه‌سێتی (ژماره‌ 188) له‌ عێراق، ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ساڵی 1959. هه‌ندێك كه‌س پێیان وایه‌ كه‌ ئه‌م قانونه‌ بۆ كاتی خۆی‌و به‌ تێخوێندنه‌وه‌ی ساختاری كۆمه‌ڵگه‌ی عێراقی ئه‌وكاته‌، له‌ به‌راوردكردن له‌گه‌ڵ وڵاتانی ده‌وروبه‌ر‌و عه‌ره‌بی، قانونێكی پێشكه‌وتوو بووه‌.

زۆربه‌ی ئاله‌ ئێستادا پاش تێپه‌ڕبوونی نزیك 50 ساڵ به‌سه‌ر ئه‌و قانونه‌دا‌و، ئه‌و گۆڕانكاریانه‌ی كه‌ به‌سه‌ر كۆمه‌ڵگه‌كه‌دا هاتووه‌، پێویست به‌ خوێنندنه‌وه‌یه‌كی نوێ بۆ ئه‌و قانونه‌ ده‌كات. هه‌ر بۆیه‌ش به‌ فرمانی سه‌رۆكی حكومه‌تی هه‌رێمی كوردستان، نێچیرڤان بارزانی لیژنه‌ی (پسپۆڕیی فیقهی یاسایی) پێكهات بۆ پیاداچوونه‌وه‌ی هه‌موار كردنه‌كانی لیژنه‌ی پارله‌مانی‌و پتر له‌ سێ هه‌فته‌ پێش ئێستا كۆنفرانسێكیش له‌ هه‌ولێر سازكرا‌و ئه‌و لیژنه‌یه‌ خوێندنه‌وه‌ی خۆی له‌ پێداچونه‌وه‌ بۆ قانونه‌كه‌ خسته‌ روو.

له‌ ژماره‌كانی پێشوودا، ئاوێنه‌ چاوپێكه‌وتنی له‌گه‌ڵ هه‌ر یه‌ك له‌ چلوره‌ هه‌ردی به‌ڕێوه‌به‌ری سه‌نته‌ری خاتوزین‌و مامۆستا مه‌لا به‌شیر، وتاربێژی مزگه‌وتی جه‌لیل خه‌یات له‌ هه‌ولێر، له‌سه‌ر ئه‌م ته‌وه‌ره‌ سازكرد. له‌م ژماره‌یه‌دا تامان شاكیر له‌ راگه‌یاندنی وه‌زاره‌تی رۆشنبیری، له‌سه‌ر قانونه‌كه‌ بۆ ئاوێنه‌ ده‌دوێت. فره‌تان گله‌ییان له‌ پێكهاته‌ی لیژنه‌ی (پسپۆریی فیقهی یاسایی) هه‌یه‌‌و پێیانوایه‌ لیژنه‌یه‌كی هاوسه‌نگ نه‌بووه‌، تامان شاكیر سه‌باره‌ت به‌ پێكهاته‌ی لیژنه‌كه‌ ده‌ڵێت "لیژنه‌كه‌ سێ مامۆستای ئایینی، كه‌چی یه‌ك ئافره‌تی تێدا بوو، ئه‌مه‌ كوێی هاوسه‌نگیه‌؟ وه‌ك بیستومه‌ لیژنه‌یه‌كی نوێ پێكده‌هێنرێت‌و نوێنه‌رایه‌تی ئافره‌تان له‌و لیژنه‌یه‌دا زیاد ده‌كات، ئه‌مه‌ شتێكی باشه‌".

به‌ پێچه‌وانه‌ی وڵاتانی ئه‌وروپای خۆرئاواوه‌، له‌كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌دا، خێزان بچووكترین یه‌كه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تیه‌. له‌و وڵاتانه‌دا تاك وه‌ك یه‌كه‌یه‌كی سه‌ربه‌خۆ ته‌عامولی له‌گه‌ڵ ده‌كرێت‌و، له‌ قانونیشدا ئه‌رك‌و به‌رپرسیارێتی دیاریكراوه‌. ئایا ئه‌م قانونی باری كه‌سێتیه‌ی كه‌ ئێستا له‌ مه‌یدانی گفتۆگۆدایه‌ له‌ كوردستان، تا چه‌ند ده‌توانێت مافی تاكه‌كه‌س له‌ كۆمه‌ڵگه‌كه‌ماندا بچه‌سپێنێت؟ تامان "له‌ڕاستیدا كێشه‌كه‌ هه‌ر ئه‌وه‌ نیه‌ كه‌ تۆ قانونێكی باری كه‌سێتیت هه‌بێت، گرنگ ئه‌وه‌یه‌ هه‌ل‌و مه‌رجیش فه‌راهه‌م كرابێت بۆ دروست پیاده‌كردنی ئه‌و قانونه‌. كه‌ڵكی چیه‌ قانونێكی باری كه‌سێتیت هه‌بێت‌و، له‌هه‌مان كاتدا، ژن‌و مێردێك‌و چوار منداڵه‌كه‌یان له‌ یه‌ك ژووردا بژین‌و بنوون؟ یان قانونی باری كه‌سێتیت هه‌بێت‌و كچ‌و كوڕی گه‌نج هه‌تا شووده‌كه‌ن‌و ژن دێنن هه‌ر له‌ ماڵی باوكیاندابن‌و، نه‌توانن به‌ ئازادی ژوورێك بگرن به‌ كرێ‌و تێیدا بژین؟".

زۆر كه‌س پێیانوایه‌ (به‌تایبه‌تی هه‌ندێك مامۆستایانی ئایینی‌و كه‌سانی پابه‌ند به‌ داب‌و نه‌ریت) كه‌ جیاكردنه‌وه‌ی تاك به‌و جۆره‌ له‌خێزان، ده‌بێته‌ هۆی پوكانه‌وه‌ی خێزان له‌ كۆمه‌ڵگه‌كه‌ماندا. له‌سه‌ر ئه‌م بۆچوونه‌ تامان شاكیر ده‌ڵێت "به‌ هیچ جۆرێك وانیه‌. بۆچی ده‌بێت دانانی پێناسه‌یه‌كی سه‌ربه‌خۆ بۆ تاكه‌كه‌س یه‌كسان بێت به‌ توانه‌وه‌و پوكانه‌وه‌ی خێزان؟ به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، ئه‌گه‌ر هات‌و ته‌عامولت له‌گه‌ڵ تاكدا وه‌كو خۆی كرد، نه‌ك وه‌ك ئه‌وه‌ی كوڕ یان كچی كێیه‌و له‌ چ خێزانێكه‌، هه‌ل‌و مه‌رجێكی ئازاد بۆ تاك فه‌راهه‌م ده‌كه‌یت، كه‌ بڕیاره‌كانی هه‌ڵبژاردنێكی ئازاد‌و ئاره‌زومه‌ندانه‌ بێت. بۆ نموونه‌ وه‌ك ژنهێنان‌و شووكردن. له‌ كاتێكدا ژنهێنان‌و شووكردن له‌ناو ئێمه‌دا تا ئێستاش (لای زۆر كه‌س) په‌یڕه‌ویكردنی داب‌و نه‌ریتێكه‌، نه‌ك هه‌ڵبژاردنێكی شه‌خسی".

مه‌سه‌له‌ی پێكهێنانی په‌یوه‌ندی هاوسه‌رێتی به‌پێی قانونی باری كه‌سێتی، به‌شێكه‌ له‌ نه‌ریتێكی ئایینی، هه‌ر ئه‌م نه‌ریته‌شه‌ كه‌ میكانیزمی ماف‌و ئه‌ركه‌كانی ژن‌و پیاو له‌ كۆمه‌ڵگه‌دا رێكده‌خات. هه‌ندێك كه‌س پێیانوایه‌ هه‌ر جۆره‌ گۆڕانكاری‌و ریفۆرمێك له‌‌و میكانیزمانه‌دا، رێزنه‌گرتنه‌ له‌ ئایینی ئیسلام. تامان شاكیر بۆچوونی وانیه‌ "جیاكردنه‌وه‌ی ئایین له‌ ده‌وڵه‌ت‌و به‌وپێیه‌ش هێنانه‌ كایه‌ی زه‌واجی مه‌ده‌نی، نه‌ مانای رێزنه‌گرتنه‌ له‌ ئیسلام، نه‌ هاندانی به‌ره‌ڵایه‌تییه‌ له‌ په‌یوه‌ندیه‌ سێكسیه‌كانی نێوان ژن‌و پیاو له‌ كۆمه‌ڵگه‌دا. جیاكردنه‌وه‌ی ئایین له‌ ده‌وڵه‌ت، به‌ مانای ڕه‌تكردنه‌وه‌ی خواو قورئان نیه‌. من پێموایه‌ كاتێك مامۆستایه‌كی ئایینی دێت‌و ئه‌ركه‌كانی ئافره‌ت له‌ گوێڕایه‌ڵی‌و ئیتاعه‌تی بۆ مێرده‌كه‌ی بچوك ده‌كاته‌وه‌، ئه‌وه‌ رێزنه‌گرتنه‌ له‌ ئافره‌ت. ئه‌وانه‌ی واده‌زانن به‌ رێكخستنی زه‌واجی مه‌ده‌نی، كۆمه‌ڵگه‌ به‌ره‌ڵا ده‌بێت، زۆر به‌هه‌ڵه‌دا چوون، چونكه‌ ئینسان ئه‌گه‌ر بیه‌وێت به‌ره‌ڵا بێت، زه‌واجی مه‌ده‌نی هه‌بێت‌و نه‌بێت هه‌ر به‌ره‌ڵا ده‌بێت. من به‌شبه‌حاڵی خۆم زۆر رێز له‌ ئایین ده‌گرم، به‌ڵام پێشم وایه‌ قانونه‌كانی كۆمه‌ڵگا، په‌یوه‌ندی راسته‌وخۆیان به‌ ژیانی رۆژانه‌ی ئینسانه‌كانه‌وه‌ هه‌یه‌. هه‌ربۆیه‌ش نابێت سه‌رده‌می مێژوویی ره‌چاو نه‌گیرێت‌و، به‌شێكی كۆمه‌ڵگه‌ (ئافره‌تان) له‌ دیاریكردنی مافه‌كاندا، له‌ به‌شێكی تری كۆمه‌ڵگه‌ (پیاوان) كه‌متری به‌ربكه‌وێت. ئه‌گه‌ر وابێت یه‌كسانی نابێت‌و ئه‌مه‌ش من به‌ زوڵمێكی ده‌زانم كه‌ له‌ ئافره‌ت ده‌كرێت".

به‌ به‌راوردكردن له‌گه‌ڵ وڵاتانی خۆرئاوای ئه‌وروپا، رێژه‌ی ته‌ڵاق له‌ كۆمه‌ڵگه‌كه‌ی ئێمه‌دا زۆر كه‌متره‌. ئایا ئه‌مه‌ مانای ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ژن‌و مێرد له‌ كۆمه‌ڵگه‌كه‌ی ئێمه‌دا خۆشبه‌خت ترن‌و كێشه‌كانی نێوانیان به‌ گفتوگۆ‌و راوێژكردن چاره‌سه‌ر ده‌كه‌ن؟ تامان شاكیر "ئێمه‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌كه‌ی خۆماندا له‌ زۆر حاڵه‌تدا وه‌همێكمان دروست كردوه‌‌و ناومان ناوه‌ (خێزانێكی به‌خته‌وه‌ر). ئه‌وه‌ی كه‌ وای كردوه‌ رێژه‌ی ته‌ڵاق له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌دا كه‌متر بێت، كۆمه‌ڵێك هۆكارن. ئافره‌ت ئه‌گه‌ر ته‌ڵاق بدرێت ناتوانێت به‌ ته‌نها له‌ ماڵێكدا بژی‌و منداڵه‌كانی خۆی به‌ شێوه‌یه‌كی شه‌رافه‌تمه‌ندانه‌ به‌خێو بكات. چونكه‌ جگه‌ له‌وه‌ی كه‌ حكومه‌ت‌و كۆمه‌ڵگه‌ مه‌جالی بژێوی ژیانی ژنێكی له‌و بابه‌ته‌ی دابین نه‌كردوه‌، هه‌زارو یه‌ك بوختانی نابه‌جێشی بۆ ده‌كرێت. من پێموایه‌ ئه‌گه‌ر له‌ كوردستان ته‌ڵاق به‌ده‌ست ژن بوایه‌ 90%ی زه‌واج هه‌ڵده‌وه‌شایه‌وه‌".
ئاوێنه